KÖTÜ MUAMELENİN ÖNLENMESİ

CPT’nin Tanıtımı
İşkencenin Önlenmesine İlişkin Sözleşme

İnsanların fiziki ve akli onuruna karşı saygı gösterilmesi, insan haklarının korunmasının temelinde yatan bir öğedir. Devletlerin insan haysiyetine karşı ne derece saygılı olduğu öncelikle özgürlüğünden yoksun tutulmuş kişilere uygulanan muamele, kurumsal güvenlik ve genel asayişin korunması gereği gibi pratik olgularla ölçülür. Mevcut iç düzenlemeleri güçlendirmek amacıyla Devletler özgürlüğünden yoksun tutulmuş kişilerin korunmasını pekiştiren uluslararası anlaşmalara taraf olmuştur.

Avrupa Konseyi’ne üye Devletlerin tümünde Avrupa İşkence ve İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaları Önleme Sözleşmesi tutuklu bulunan kişiler için önemli bir güvence haline gelmiş ve asgari standartların saptanmasında etkili bir kaynak olmuştur.

Sözleşme çerçevesinde, genellikle “İşkenceyi Önleme Komitesi” veya kısaca CPT olarak adlandırılan Avrupa İşkence ve İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaları Önleme Komitesi oluşturulmuştur.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, gözetim yerlerinin uzman ve tarafsız bir kurum tarafından ziyaret edilerek denetlenmesi sistemiyle tutuklu kişilerin korunması fikrinin öncülüğünü yapmış ve bu şekilde CPT’nin esin kaynağı olmuştur. Bir Avrupa Antlaşması önerisi, Avrupa Konseyi Danışma Meclisi tarafından Uluslararası Hukukçular Komisyonu ve İşkenceye Karşı İsviçre Komitesi tarafından hazırlanan bir Avrupa Sözleşmesi taslağına dayanılarak, yapılmıştır. Sözleşme 1987 yılında imzaya açılmış ve üye Devletler tarafından hızla onaylanarak 1989 yılında yürürlüğe girmiştir. CPT ilk toplantısını aynı yıl içinde yapmış ve üye Devletlere ilk denetim ziyaretlerini 1990 yılında başlatmıştır. Kısa sürede etkili bir kurum olarak kendisini ispatlamıştır. Birleşmiş Milletler de benzer bir modeli küresel düzeyde uygulamaya koymuştur.

CPT’nin üyeleri kimlerdir ?

Sözleşme uyarınca Komite “yüksek ahlaki değerlere sahip olan, insan hakları alanındaki yetkinlikleri veya Sözleşme kapsamına giren konulardaki mesleki deneyimleri ile tanınan” kişilerden oluşur. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, sözleşmeyi onaylamış bulunan her ülkeyi temsilen bir üye seçmekle birlikte, üyeler görevlerini Devlet temsilcileri olarak değil, bireysel yetenekleriyle yürütürler. Komite üyelerinin tarafsızlığı daha da pekiştirmek üzere, “ulusal” üyeler kendi ülkelerine düzenlenen denetim ziyaretlerine katılmazlar. Komite üyeleri ilk aşamada dört yıllık bir görev süresi için seçilirler ve bu süre sonunda iki yıllık yeni bir görev süresi için tekrar atanabilirler. Komite üyeliği halen yarı zamanlı bir sorumluluk olmasına rağmen, uygulamada Komite üyelerinin çoğu zamanlarının büyük kısmını CPT işleriyle geçirmektedir.



CPT’nin gücü, kendisini oluşturan üyelerin beraberinde getirdikleri çok geniş bilgi ve beceri yelpazesinde yatmaktadır. Komitenin çalışmalarında gerçek bir çok disiplinli yaklaşımı sağlayabilmek için üyeler arasında doğru dengenin bulunması gerekir. Ağırlık hukuk uzmanlarında olmasına rağmen, birçok üye de tıp alanındaki deneyimleriyle CPT’nin çalışmalarına katkıda bulunmaktadır. Kimileri de kendi ülkelerinde cezaevi veya polisle ilgili konularda hizmet vermiş kişilerdir.

CPT’nin daimi Sekreteryası Strasburg’da Avrupa Konseyinin merkezinde bulunmaktadır.

CPT Ne Yapar?

Komite’nin amacı, özgürlüklerinden yoksun tutulmuş kişilerin işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele veya cezalara karşı daha güçlü bir şekilde korunmasını sağlamaktır. Bu amacı gerçekleştirmek üzere, gözetim yerlerine denetim ziyaretleri düzenler ve bunu takiben CPT raporları ve bunlara ilişkin Devletlerin verdiği cevaplara dayalı olarak, ilgili Devletlerle “sürekli bir diyalog” kurar.

CPT bir yargı organı değildir; ancak, denetim ziyaretleri sırasında uygulamak üzere geliştirdiği bir dizi standartla mevcut uygulamaları değerlendirir ve Devletleri kıstasları yerine getirmeleri konusunda teşvik eder. Bu standartların çoğu, diğer uluslararası yükümlülüklerde rastlananlardan çok daha ayrıntılı ve ağırdır. Dahası, standartların saptanması sürekli gelişen bir süreçtir: CPT’nin çalışmaları geliştikçe yepyeni endişe kaynakları keşfedilmekte ve bunlar Komiteyi yeni tavsiyeler ileri sürmeye, Devletleri yeni yasal, idari ve organizasyonel reformlar yapmaları için teşvik etmeye sevketmektedir.

Cpt’nin Denetim Ziyaretleri

CPT’nin görevi, gözetim altında tutulan herhangi bir münferit kişiye yönelik muamelenin resmi olarak kınanmasından ziyade, işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele veya cezaları önlemektir. Gözetim yerlerine düzenlenen denetim ziyaretleri yoluyla CPT gözetim koşullarını değerlendirir ve mevcut prosedür ve uygulamalar hakkında bilgi toplar.

CPT’nin denetim ziyaretleri periyodik veya ad hoc olmak üzere iki türlü olabilir:

Denetim Ziyaretleri Sırasında Cpt’nin Yetkileri

Sözleşme gereği Devletler “yetki alanına giren ve kişilerin bir kamu makamınca özgürlüklerinden yoksun tutuldukları herhangi bir yere” girmek ve burada serbestçe dolaşmak üzere CPT denetim heyetlerine izin vereceklerdir. Ayrıca Sözleşme Komiteye özgürlüklerinden yoksun tutulan kişilerle ve ilgilendikleri konuda kendisine bilgi verebilecek diğer kimselerle özel görüşmelerde bulunmak hakkını da tanımıştır. Bunun yanı sıra, CPT’nin görevini yaparken gerekli göreceği her türlü diğer bilgileri de Komite’ye sağlamak konusunda Devletlerin genel bir yükümlülüğü vardır.



CPT bilgilere erişme hakkını kullanırken “ulusal hukuk ve mesleki ahlak kurallarını gözetmek” sorumluluğu altındadır. Ancak, bu yükümlülük CPT’nin görevinin amacı olan kötü muamelenin önlenmesi ile tutarlı bir şekilde yorumlanmalıdır. Ulusal makamlar istenilen bilgilerin sağlanmasını bazı koşullara bağlamak isteyebilirler; ancak, söz konusu bilgilere erişimi reddedemezler veya bilgilere erişimi reddetmek ile eşit anlama gelecek koşullara bağlayamazlar.

Cpt’nin Periyodik Denetim Ziyaretinin Kronolojisi

CPT RAPORLARI

CPT her denetim ziyaretinden sonra bir rapor hazırlar ve saptadığı bulgular ile özgürlüğünden yoksun tutulan kişilerin durumunu iyileştirmek için gerekli gördüğü tavsiyelerini belirtir. Bu gizli rapor ilgili Devlete gönderilir. Raporla birlikte ilgili Devleten CPT’nin tavsiyelerinin yerine getirilmesi için alınacak önlemleri açıklayan, ileri sürülen görüşlere ilişkin tepkileri belirten ve bilgi istenilen konuları yanıtlayan yazılı bir cevap istenir.

Başlangıçta gizlilik ilkesinin Devletlerin işbirliği yapmalarını sağlama ve CPT’nin etkinliğini arttırma açısından önemli olduğu düşünülmüşse de Devletler Komite ile yaptıkları görüşmelerin büyük çoğunluğunu kamuoyuna yansıtmaya hazır ve istekli olmuşlardır. Gerçekten de CPT’nin ziyaret ettiği Devletlerin çoğunluğu CPT raporlarının ve bunlara verilen cevapların yayınlanmasına izin vermişlerdir. Bunlar CPT Sekreteryası ve Internet sayfasından temin edilebilir.