Anayasa'nın 36. maddesinde yapılan değişiklikle adil yargılanma
hakkı kavram olarak da Anayasa'mıza girmiş bulunmaktadır. Buna göre
maddenin birinci fıkrası "herkes, meşru vasıta ve yollardan
faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir"
biçimini almıştır. Böylece,İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin
Korunmasına İlişkin Sözleşmenin 6.maddesinde düzenlenmiş bulunan
hak, iç hukukta vurgulanması bakımından daha bir güçlendirilmiştir
ADİL YARGILANMA HAKKI
İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin korunmasına İlişkin Sözleşmenin
6. maddesinin başlığı: "Adil Yargılama Hakkı" dır.Madde, önceleri
sağlıklı adalet yönetimi isteme hakkı" genel deyimi ile
adlandırılan, sonra da "adil yargılama, hakkaniyete uygun yargılama"
kavramı ile belirlenen bir hakkı güvence altına almaktadır. Komisyon
ve Mahkeme Kararlarında kullanılan bu ad l Kasım 1998'ten itibaren
yürürlüğe giren 11 No lu Protokol ile 6. maddesi başlığı haline
gelmiştir.
I- Yasal Bağımsız ve Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkı
l- Yasayla Kurulmuş Bağımsız Mahkeme
Anayasa'mızın 38. maddesi "kanuni hakim güvencesi "m, 138.maddesi
"mahkemelerin bağımsızlığı" m ve 139. maddesi de "hakimlik ve
savcılık teminatı" nı düzenlemektedir. Devlet Güvenlik
Mahkemelerinin kurulmasıyla ilgili 143. madde, 4388 Sayılı Yasa (9)
ile değişikliğe uğramış ve bu mahkemelerdeki "askeri hakim "maddeden
çıkarılmıştır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi "tarafsızlık" kavramını "öznel“ ve
"nesnel" ölçütlere göre değerlendirmektedir. Öznel tarafsızlık
kavramı yargıçların birey sıfatıyla kişisel tarafsızlıklarını ifade
ederken nesnel tarafsızlık kavramı kurumsal olarak mahkemenin kişide
bıraktığı izlenimi yani hak arayanlara güven veren bir görünüme
sahip olup-olmadığını anlatmaktadır. bir dizi davada da DGM'lerde ki
askeri yargıç üyenin bulunması nesnel olarak bağımsız ve tarafsız
mahkeme ilkesine aykırı bulunmuştur.
Anayasamıza göre "hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar;Anayasa'ya,
kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm
verirler" (Ay.m.138/1) "Yargıcın nesnel bir biçimde ve yasalara
uygun olarak karar verebilmesinin ilk güvencesi onun muhakeme dışı
etkilere karşı korunması" gerekmektedir. Bağımsızlığın güvenceleri
olan yasama ve yürütme organına ve diğer güçlere ve bu bağlamda
medyaya karşı da güvenceli olmasının gerçekleştirilebilmesi için
yargıcın bütünüyle tarafsız kılınması zorunludur. Nitekim, yargıcın
tarafsızlığı,bağımsızlığından çok önce yargılama hukukunda söz
konusu olmuş ve bağımsızlık bir bakıma tarafsızlığı sağlama aracı
olarak görülmüştür.
Yargıcın tarafsızlığını tehlikeye düşüren hallerde görev yapması
yasaktır. Tarafsızlığı konusunda kuşku uyandıracak sebeplerin
bulunması halinde yargıç reddedilebilir.
Aleni Yargılanma Hakkı
Açık duruşma hakkı, adil yargılanma hakkının esasıdır ve/aynı
zamanda sözlü duruşma hakkını da kapsar. Anayasa'nın 141. ve 373.
maddeleri duruşmaların herkese açık olması kuralım öngörmektedir.
Küçüklerin yargılanmasında, zorunlu gizlilik kuralı gereğince hüküm
de gizli tefhim edilir. CMUK.nun m.375) Takdiri gizlilik hallerinde
ise, gizlilik kararı alınmasını gerektiren nedenler ile hüküm aleni
olarak tefhim edilmelidir. Yargıtay takdiri gizlilik hallerinde,
hükmün mutlaka açık olarak tefhim edildiğinin belirtilmemesini bozma
nedeni yapmaktadır.
Küçükler hakkındaki yargılamanın mutlaka gizli yapılması ve hükmün
de gizli tefhim edilmesi gerekmektedir. Hazırlık soruşturması veya
yargılama sırasında küçüğün 15 yaşını bitirmesi halinde yargılama
açık yapılmalı ve hüküm de açık olarak tefhim edilmelidir.
III- Savunma Hakkı
Sözleşmenin 6. maddesinin 3. fıkrasında sanığın hakları
düzenlenmiştir. 3. fıkrasının yeni tercümesinde "en azından" ibaresi
mevcuttur: "Her sanık en azından aşağıdaki haklara sahiptir"
şeklindedir
II- Masumiyet Karinesi
Anayasa'mıza göre "suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse
suçlu sayılamaz" (Ay.m.38/4) sözleşmeye göre de "bir suç ile itham
edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz
sayılır"(ÎHAS.m.6/2) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi suçsuzluk
karinesinin ancak bir suçlamanın mevcudiyeti halinde ve suçlama
anından itibaren yargılamanın tüm sürecinde geçerli olduğunu kabul
etmektedir.Mahkemeye göre, suç işlediği şüphesiyle hakkında polis
soruşturması başlatılmış veya gözaltına alınmış ise kişi bu
karineden yararlanacaktır.
İsnadı Öğrenme Hakkı
A- En Kısa Sürede Öğrenme Hakkı Anayasaya göre de "yakalanan ve
tutuklanan kişilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve
haklarındaki iddialar herhalde yazılıp ve bunun hemen mümkün
olmaması halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hakim
huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir" (Ay.m.19)
Anladığı Dilde Öğrenme Hakkı
Türkçe bilmeyen sanığın tercümandan yararlanabileceğini
düzenlemektedir. Sözleş menin adil yargılanma hakkı olarak kabul
ettiği 6/3-a bendindeki "anladığı bir dille" ibaresi 6/3-e bendinde
ise ayrıntılı olarak "duruşmada kullanılan dilin anlamadığı veya
konuşmadığı takdirde bir tercümanın yardımından para ödemeksizin
yararlanmak" biçiminde düzenlenmiştir.
2- Savunma İçin Gerekli Zamanın ve Kolaylıklara Sahip Olma Hakkı
A-Dosyayı İnceleme Hakkı
Savunma için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olma hakkının
dosyaya inceleme hakkım da içerdiği kabul edilmektedir.
B-Ek Savunma Hakkı
Suç niteliğinin değişmesi durumunda, sanığın cezalandırılmasına
karar verilebilmesi için kendisine veya müdafiine ek savunma hakkı
verilmesi zorunludur.
C- Gerekçeli Karar Hakkı
Anayasanın 141/3, maddesine göre mahkemelerin bütün kararları
gerekçeli olmak zorundadır. Aksine uygulama, yapılması halinde CMUK.nun
308/7. maddesi gereğince bozma sebebidir.
D-Son Söz Hakkı
CMUK.nun 251/2. maddesi gereğince yargılama sonunda sanığın son söz
hakkı bulunmaktadır.
İfade Almada ve Sorguda Dürüstlük Kavramı
A-İşkence Yasağı
"insan hakları, ayrım gözetilmeksizin sahip olunan hakların tümünü
kapsar, bu nedenle ve tek cümle ile işkence suçu, insanlığa karşı
işlenen bir insanlık suçu dur.”
B- Kendi Kendini İtham Yasağı
Anayasa'nın 38/5. maddesine göre "hiç kimse kendisini ve kanunda
gösterilen yakınlarım suçlayan bir beyanda ulunmaya veya bu yolda
delil göstermeye zorlanamaz"
C-Yasak Sorgu Yöntemleri ile Elde Edilen Kanıtların
Değerlendirilmesi
Soruşturma ve kovuşturma organlarının hukuka aykırı biçimde elde
ettikleri deliller hükmü esas alınamaz,"
4- Müdafıiden Yararlanma Hakkı
Yakalanan kişi veya sanık soruşturmanın her hal ve derecesinde bir
veya birden fazla müdafiin yardımından faydalanabilir 138. maddesi
de "yakalanan kişi veya sanık müdafii seçebilecek durumda olmadığını
beyan ederse talebi halinde baro tarafından kendisine bir müdafii
tayin edilir
IV- Haksız Tutuklamadan Doğan Tazminat
Sanığın tutuklu kaldığı süre içerisinde duyduğu kabul edilmesi
gereken acı, elem ve bunların doğurduğu mutsuzluk ile tutuklu
kaldığı süre göz önüne alınarak hakça bir manevi tazminat ödenmesi
gerektiğine karar verilebilmektedir
Bugün 
